Elke dag krijgen in Nederland ongeveer veertig mannen te horen dat ze prostaatkanker hebben. Dat is geen typefout. Vorig jaar stond de teller op 15.212 nieuwe diagnoses, bijna net zo veel als het aantal vrouwen dat borstkanker krijgt. Toch bestaat er geen bevolkingsonderzoek voor prostaatkanker, zoals je dat kent van de uitnodiging voor de ontlastingstest of de mammografie. Wie zelf niets doet, wordt simpelweg niet opgeroepen.
Prostaatkanker haalt borstkanker bijna in
De cijfers van het Integraal Kankercentrum Nederland laten een duidelijke stijging zien. Een deel daarvan komt doordat mannen ouder worden, maar een ander deel komt doordat er simpelweg meer getest wordt. Huisartsen schrijven vaker een PSA-test voor als een patiënt zelf met klachten komt, en die klachten worden eerder herkend dan tien jaar geleden. Het probleem is dat prostaatkanker in een vroeg stadium bijna nooit klachten geeft. Je merkt pas iets als de tumor al tegen de blaas of plasbuis drukt, en dan is de ziekte vaak al verder gevorderd. De NOS berichtte vorig jaar dat de diagnose inmiddels bijna net zo vaak wordt gesteld als borstkanker, maar zonder dat daar een vergelijkbaar screeningsprogramma tegenover staat.
Waarom er geen bevolkingsonderzoek is
Een bevolkingsonderzoek werkt alleen als de test betrouwbaar genoeg is en als vroege opsporing ook echt levens redt zonder dat je mensen onnodig behandelt. Bij prostaatkanker wringt dat. De PSA-test meet een eiwit dat de prostaat aanmaakt, maar een verhoogde waarde zegt niet automatisch dat er een agressieve tumor groeit. Ook een vergrote prostaat of een ontsteking kan de uitslag omhoog duwen. Grootschalig iedereen testen leidt dus tot een hoop vervolgonderzoeken, biopten en soms behandelingen voor tumoren die nooit klachten hadden gegeven. KWF pleit daarom niet voor een klassiek bevolkingsonderzoek, maar voor een risicogebaseerde aanpak: gerichter testen bij mannen die daadwerkelijk een verhoogd risico lopen, in plaats van iedereen over één kam scheren.
Wie een hoger risico loopt
Dat risico is niet voor iedereen gelijk. Heeft je vader of broer prostaatkanker gehad, dan is jouw kans ruwweg twee keer zo groot. Mannen van West-Afrikaanse of Caribische afkomst lopen eveneens een hoger risico, en artsen zien de ziekte bij hen vaak op jongere leeftijd. Leeftijd blijft de grootste factor: onder de 50 is prostaatkanker zeldzaam, maar daarna stijgt de kans met elk jaar. Dat betekent niet dat je als dertiger niets hoeft te weten, het betekent dat je weet wanneer het gesprek bij de huisarts relevant wordt. Wil je je algemene gezondheid nu al op orde brengen? fastfood heeft meer invloed op je hormonen dan je denkt, en dat raakt indirect ook je prostaat.
Wat de PSA-test wel en niet vertelt
Je hebt in Nederland vanaf je vijftigste het recht om zelf om een PSA-test te vragen bij de huisarts, ook zonder klachten. Bij een verhoogde familiale belasting kan dat gesprek al vanaf veertig of vijfenveertig zinvol zijn. Belangrijk om te weten: de uitslag is een signaal, geen diagnose. Een hoge waarde betekent dat er verder onderzoek nodig is, bijvoorbeeld een MRI-scan of een biopsie, niet dat je per direct kanker hebt. Andersom geeft een normale waarde ook geen garantie. Dat gebrek aan zekerheid is precies waarom artsen terughoudend zijn met massaal testen, maar het is geen reden om het gesprek zelf uit te stellen.
Leefstijl die het risico verlaagt
Onderzoek wijst op een paar factoren die je zelf in de hand hebt. Overgewicht, vooral rond de buik, hangt samen met agressievere vormen van de ziekte. Roken verhoogt het risico op een dodelijk verloop als de diagnose al gesteld is. Voldoende bewegen, met name krachttraining en duursport, lijkt juist te beschermen. Dat sluit aan bij wat we al wisten over mannengezondheid in bredere zin: je conditie zegt meer over je levensverwachting dan de meeste mensen beseffen. Een gezond gewicht en regelmatig sporten zijn dus niet alleen goed voor je uiterlijk, ze spelen ook mee in dit verhaal.
Dit gesprek hoort niet te wachten tot het te laat is
Mannen stappen sowieso minder snel naar de huisarts dan vrouwen, en bij een onderwerp dat met plassen en seksualiteit te maken heeft, is die drempel vaak nog hoger. Datzelfde patroon zie je terug bij andere gezondheidschecks die mannen liever uitstellen: ook een soa-test wordt vaak te lang voor je uitgeschoven uit gêne, terwijl de test zelf binnen vijf minuten voorbij is. Bij prostaatkanker is de inzet hoger, want vroege opsporing maakt het verschil tussen een behandeling met weinig gevolgen en een traject dat je leven blijvend verandert. Je hoeft niet te wachten op een uitnodigingsbrief die nooit komt. Ben je boven de vijftig, of jonger met een vader of broer die het heeft gehad? Maak dan gewoon een afspraak en vraag er zelf naar. Die ene vraag aan de balie kost je niets, en kan je jaren opleveren.